Czy w podziale majątku spadkowego można pozbawić rolnika gospodarstwa rolnego?

Podział majątku spadkowego, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne, to jeden z najbardziej skomplikowanych i konfliktogennych tematów w prawie spadkowym. Kluczowe pytanie, które zadaje sobie wielu klientów naszej kancelarii: czy rolnik może zostać pozbawiony gospodarstwa rolnego podczas działu spadku?

W tym artykule wyjaśniamy, jak wygląda dział spadku obejmujący gospodarstwo rolne, na jakich zasadach może dojść do jego podziału i jakie możliwości mają spadkobiercy – także ci, którzy gospodarstwa nie prowadzą.

Gospodarstwo rolne w spadku – co trzeba wiedzieć?

Gospodarstwo rolne często stanowi główny składnik majątku spadkowego – zarówno pod względem wartości, jak i znaczenia dla rodziny. Po śmierci właściciela trafia ono do wspólnego majątku spadkobierców. Jeśli nie ma testamentu, dziedziczenie odbywa się zgodnie z ustawą, czyli w pierwszej kolejności przez współmałżonka i dzieci.

Co wchodzi w skład gospodarstwa rolnego?

W skład gospodarstwa rolnego mogą wchodzić:

• grunty rolne i budynki gospodarcze,
• maszyny rolnicze i sprzęt,
• zwierzęta hodowlane,
• zapasy (np. pasze, nasiona),
• prawa i obowiązki związane z prowadzeniem działalności rolniczej;
• środki na rachunkach bankowych; 
• ekspektatywy z dopłat czy premii; 
• wierzytelności z ttułu sprzedazy płodów rolnych;
• inne skladniki oeniane indywidualnie.

Czy rolnik ma prawo do całego gospodarstwa?

Nie istnieje automatyczne prawo rolnika, ktory zajmuję się gospodarstwem rolnym wchodzącym w skład spadku, z wyłączniem pozostałych współspadkobierców, do odziedziczenia całego gospodarstwa rolnego. Jednak w praktyce sądy starają się przyznać gospodarstwo tej osobie, która faktycznie je prowadzi i daje gwarancję jego dalszego funkcjonowania.

Podczas działu spadku sąd bierze pod uwagę:

• czy spadkobierca ma kwalifikacje rolnicze,
• czy gospodarstwo stanowi jego główne źródło utrzymania,
• czy mieszka na terenie gospodarstwa,
• czy ma realne możliwości dalszego prowadzenia produkcji rolnej.

Jeśli któryś z pozostałych spadkobierców lepiej rokuje w tym zakresie – np. ma większe doświadczenie, środki finansowe, plany rozwoju – gospodarstwo może zostać przyznane właśnie jemu.

W efekcie rolnik może zostać pozbawiony gospodarstwa, nawet jeśli do tej pory nim zarządzał. Dlatego warto zadbać o odpowiednie przedstawienie swoich kwalifikacji, doświadczenia, kompetencji i udowodnić to przed śądem. 

Jak podnosi się w doktrynie i orzecznictwie przy zniesieniu lub podziale takiego gospodarstwa sąd powinien, mając na uwadze dyrektywę art. 23 Konstytucji RP, kierować się zasadami doświadczenia życiowego przy ustalaniu, czy gospodarstwo będące przedmiotem postępowania stanowi podstawę utrzymania rodziny, która w nim mieszka i gospodaruje. Ocena ta powinna być wynikiem wnikliwego rozważenia, na tle stosunków miejscowych, wszechstronnych okoliczności dotyczących profilu prowadzonej gospodarki, technicznego wyposażenia gospodarstwa, obszaru i klasy gruntów oraz możliwych do osiągnięcia dochodów zdolnych do utrzymania pracującej na nim rodziny.

Sprzeczność podziału z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej jest kategorią obiektywną, której ustalenie może nastąpić tylko w konkretnym stanie faktycznym. Sprzeczność zachodzi, gdy zasady racjonalnej gospodarki wynikające z przesłanek ekonomiki rolnictwa przemawiają przeciwko podziałowi, np. gdyby podział miał doprowadzić do całkowitej likwidacji działalności produkcyjnej gospodarstwa albo do jej zmniejszenia w tak znacznym stopniu, że osiągnięcie jego dochodowości na poziomie zapewniającym dostatnie utrzymanie rolnikowi oraz jego rodzinie i pozwalającym na niezbędne inwestycje było niemożliwe.

Niedopuszczalność podziału z powodu wspomnianej sprzeczności zachodziłaby w zasadzie także wtedy, gdyby wprawdzie podział fizyczny był obiektywnie możliwy, ale w konkretnych okolicznościach musiałby prowadzić do przyznania części gospodarstwa rolnego współwłaścicielowi mieszkającemu poza tym gospodarstwem i zajmującemu się pracą poza rolnictwem oraz niemającemu kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego ani niezamierzającemu zająć się rolnictwem.

W wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne, zawartych w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 12/69, OSNCP 1970, nr 3, poz. 39, Sąd Najwyższy wskazał na inne przeciwwskazania do podziału gospodarstwa rolneg.

Sąd Najwyższy stwierdził:

"Z punktu widzenia jakości i konfiguracji użytków rolnych wymaga rozważenia celowość podziału w naturze wtedy, gdy rodzaj użytków lub niska jakość gleby nie dają gwarancji prowadzenia, na wydzielonej współwłaścicielowi działce produkcyjnej, samodzielnej i mającej perspektywy dalszego rozwoju zorganizowanej jednostki gospodarczej. Zasada ta dotyczy zarówno sytuacji, gdy gospodarczo nieżywotna jednostka miałaby powstać w całości z wydzielenia gruntów z gospodarstwa, jak i takiej sytuacji, gdy wydzielone z gospodarstwa grunty miałyby stanowić uzupełnienie posiadanych już odrębnych gruntów współwłaściciela. W takich to sytuacjach szczególnych należałoby zaniechać podziału gospodarstwa w razie ustalenia, że tylko przyznanie go w całości jednemu współwłaścicielowi zapewni w ostatecznym wyniku samodzielność i żywotność gospodarstwa, a tym samym lepsze efekty gospodarcze oraz wyższą produkcję, niż miałoby to miejsce w razie podziału, a nadto że zaniechanie podziału nie naruszy żywotnych interesów bytowych pozostałych współwłaścicieli. Stosownie do konkretnych okoliczności może okazać się wskazane odstąpienie od podziału w naturze wtedy, gdy ze względu na konfigurację objętego działem gospodarstwa w razie jego podziału powstałyby istotne przeszkody w stosowaniu prawidłowej agrotechniki".

Sytuacje szczególne - likwidacja gospodarstwa

W szczególnych sytuacjach (gdy gospodarstwo nie ma zdolności do samodzielnej produkcji towarowej, a rodzaj użytków nie stwarza perspektywy jej uzyskania w przyszłości) podział fizyczny gospodarstwa rolnego, w rozumieniu art. 213 k.c., polegać może na jego likwidacji przez wydzielenie współwłaścicielom (współspadkobiercom) działek z przeznaczeniem na uzupełnienie posiadanych już odrębnych gruntów współwłaścicieli (współspadkobierców, ewentualnie ich następców). 

Opinia biegłego rolnika - dowód w postępowaniu o dział gospodastwa rolnego

Stwierdzenie czy mozliwy jest podział gruntów wchodzących w skład masy spadkowej niekiedy wymaga wiadomości specjalnych, źródłem których jest opinia biegłego sądowego do spraw rolnictwa, zasięgnięcie oceny Izb Rolniczych. Biegły zazwyczaj ustala, czy podział gospodarstwa w danych okolicznościach sprawy byłby sprzeczny z zasadami prawidłowej produkcji rolnej. Gdy biegły dojdzie do przekonania, że  podział gospodarstwa naruszałby zasady prawidłowej gospodarski rolnej, lub byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego sąd nie dokona podziału gospodarstwa i pozostawi go rolnikowi w całości.

Dział spadku z gospodarstwem rolnym – jak wygląda w praktyce?

Dział spadku można przeprowadzić:

• umownie – jeśli wszyscy spadkobiercy dojdą do porozumienia i zawrą ugodę,
• sądowo – gdy brak zgody co do sposobu podziału.

Czy można podzielić gospodarstwo między wszystkich spadkobierców?

Podział gospodarstwa między kilku spadkobierców jest możliwy, ale w praktyce bardzo problematyczny i może prowadzić do zbyt dużego rozdrobnienia a co za tym idzie, do braku możiwości utworzenia odrębnych gospodarstw rolnych.

Potrzebujesz pomocy przy dziale spadku z gospodarstwem rolnym?

Nasza kancelaria od lat pomaga klientom w sprawach o dział spadku obejmujący gospodarstwo rolne. Reprezentujemy zarówno rolników, jak i innych spadkobierców, którzy chcą uzyskać sprawiedliwy podział majątku.

Pomagamy m.in.:

✅ w ocenie szans na przyznanie gospodarstwa,
✅ w negocjacjach między spadkobiercami,
✅ w przygotowaniu ugody lub wniosku do sądu,
✅ w reprezentacji przed sądem – od pierwszej rozprawy po wydanie postanowienia.

Skontaktuj się z nami, jeśli odziedziczyłeś gospodarstwo rolne i chcesz je zatrzymać – albo jeśli jako spadkobierca domagasz się sprawiedliwej spłaty.

Źródła:

Kodeks Cywilny, postanowienie SN z dnia 3 września 1997 r., I CKN 344/97, LEX nr 50524; zdjęie - www.freepik.com